AĞRI – TENDÜREK HAVZASINDA İÇME SUYU VE HALK SAĞLIĞI: BİLİMSEL BİR UYARI VE ÇÖZÜM ÇAĞRISI

 
AĞRI – TENDÜREK HAVZASINDA İÇME SUYU VE HALK SAĞLIĞI: BİLİMSEL BİR UYARI VE ÇÖZÜM ÇAĞRISI

Bir Duyarlı Doğubayazıtlı Hocamızın Kaleminden.
Doğu Anadolu’nun önemli coğrafi ve kültürel merkezlerinden biri olan Ağrı Dağı ve Tendürek Dağı çevresi, aynı zamanda Türkiye’nin en önemli volkanik sahalarından biridir. Bu coğrafyanın jeolojik özellikleri, yer altı su kaynaklarının mineral yapısını da doğrudan etkilemektedir. Nitekim bölgede yaşayan insanların uzun yıllardır dile getirdiği ve halk arasında “cambak su” olarak adlandırılan bir su özelliği bulunmaktadır.

Bu suyu uzun süre tüketen insanların dişlerinde belirgin sararma, diş minesinde bozulma, kemiklerde deformasyon, eklem eğrilikleri ve ileri yaşlarda omurga eğrilmesi gibi sağlık sorunlarının yaygın olarak görüldüğü yöre halkı tarafından sıkça ifade edilmektedir. Bu gözlemler, yalnızca halk arasında dile getirilen bir kanaat değil; aynı zamanda bilimsel araştırmalarla da desteklenen önemli bir halk sağlığı meselesidir.

Bilimsel literatürde bu durum Dental Fluorosis ve ileri safhasında Skeletal Fluorosis olarak adlandırılmaktadır. Florozis, içme suyunda normal sınırların üzerinde bulunan flor (fluoride) elementinin uzun süre tüketilmesi sonucunda ortaya çıkan bir sağlık problemidir. Volkanik bölgelerde yer altı sularında flor oranının yüksek olması yaygın bir jeokimyasal durumdur.

Nitekim Türkiye’de yapılan çeşitli akademik araştırmalar, özellikle Doğubayazıt, Ağrı ve Van çevresindeki bazı içme suyu kaynaklarında flor oranının normal sınırların üzerinde olduğunu ortaya koymuştur. Dünya Sağlık Örgütü’nün içme sularında önerdiği flor üst sınırı yaklaşık 1.5 ppm civarındadır. Ancak bazı volkanik bölgelerde bu değerin birkaç katına ulaşan seviyeler tespit edilmiştir.

Bu durumun en dikkat çekici sonucu, bölgede yaşayan insanların dişlerinde yaygın şekilde görülen sararma ve mine bozulmasıdır. Ancak sorun yalnızca estetik bir problem değildir. Uzun yıllar yüksek flor içeren su tüketen kişilerde kemik dokusunda biriken flor, zamanla eklem sertliği, kemik deformasyonu ve omurga eğrilmesi gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Özellikle yaşlı nüfusta görülen kamburlaşma ve hareket kısıtlılıklarının bir kısmının bu jeokimyasal çevresel faktörlerle ilişkili olabileceği bilimsel çalışmalarda ifade edilmektedir.

Bu mesele yalnızca bireysel bir sağlık problemi değil, aynı zamanda çevresel ve yapısal bir halk sağlığı meselesidir. Çünkü sorunun kaynağı bireylerin yaşam tarzı değil; doğrudan doğruya içme suyu altyapısıdır.

Bu noktada merkezi hükümete, bölge milletvekillerine, yerel yönetimlere ve ilgili kamu kurumlarına önemli görevler düşmektedir.

Öncelikle yapılması gereken en temel adım, Ağrı Dağı – Tendürek havzasında bulunan tüm içme suyu kaynaklarının kapsamlı jeokimyasal analizlerinin yeniden yapılmasıdır. Bu analizler yalnızca belediye merkezlerinde değil, özellikle köy ve kırsal yerleşimlerde de gerçekleştirilmelidir. Ardından flor oranı yüksek olduğu tespit edilen su kaynakları için alternatif içme suyu projeleri geliştirilmelidir.

Bu kapsamda şu adımların atılması büyük önem taşımaktadır:
 

1. Bölgedeki tüm içme suyu kaynaklarının bilimsel analizinin yapılması
2. Flor oranı yüksek su kaynaklarının tespit edilmesi
3. Alternatif temiz içme suyu hatlarının kurulması
4. Gerekli durumlarda su arıtma sistemlerinin kurulması
5. Halkın bu konuda bilinçlendirilmesi ve sağlık taramalarının yapılması

Bugün gelişmiş ülkelerde jeolojik kaynaklı sağlık problemleri “jeotıp (geomedical)” alanı kapsamında ele alınmakta ve devlet politikalarıyla çözülmektedir. Aynı yaklaşımın ülkemizde de özellikle volkanik sahalarda uygulanması artık bir zorunluluktur.

Ağrı ve çevresi, Türkiye’nin en kadim yerleşim havzalarından biridir. Bu coğrafyanın insanları, tarih boyunca birçok zorluğa göğüs germiştir. Ancak doğrudan içme suyunun mineral yapısından kaynaklanan bir sağlık sorunuyla baş başa bırakılmaları kabul edilemez.

Bu nedenle ilgili bakanlıkların, üniversitelerin, yerel yönetimlerin ve bölge milletvekillerinin iş birliği içerisinde Ağrı – Tendürek havzasında kapsamlı bir içme suyu ve halk sağlığı projesi başlatmaları artık ertelenemez bir ihtiyaçtır.

Bilimsel veriler ışığında yapılacak bu çalışmalar yalnızca bugünün insanlarını değil, aynı zamanda gelecek nesilleri de koruyacaktır.

Unutulmamalıdır ki temiz içme suyu, sadece bir altyapı hizmeti değil; aynı zamanda en temel insan hakkıdır.